عيناً و شهوداً . و البته در اين رتبه ، سالك به هر مرتبه كه هست حفظ حضور حق كند و از مخالفت آن ذات مقدس خوددارى نمايد ؛ زيرا كه حفظ حضور و محضر از فطرت‌هايى است كه خلق بر آن مفطورند ، و هرچه انسانى بىحيا باشد غيبت و حضورش با هم فرق دارد ؛ خصوصاً كه حضور مُنعم عظيمِ كامل باشد كه در فطرتْ حفظ حضورِ هر يك مستقلًا ثبت است . در بيان اختلاف مردم در حفظ حضور حق و بايد دانست كه هر يك از اهل ايمان و سلوك و عرفان و ولايت به‌طورى حفظ حضور و حضرت كنند كه خاص به خود آنهاست . چنانچه مؤمنين و متقين حفظ حضور را به ترك نواهى و اتيان اوامر دانند ؛ و مجذوبين به ترك توجه به غير و انقطاع تامّ كامل دانند ؛ و اوليا و كمّل به سلب غيريت و نفى انانيت دانند . و بالجمله ، يكى از مقامات شامخهء اهل معرفت و اصحاب قلوب ، مشاهدهء حضور حق و حفظ حضرت است ، چنانچه با مشاهدهء كيفيت علم فعلى حق و فناى اشيا در ذات حق و حضور موجودات در پيشگاه مقدس و فهم اين‌كه دار تحقق محضر ربوبيت است ، حفظ محضر نمايند به هر مقام كه هست . و اين نيز از فطريات است . و به مقام اوّل اشاره فرموده است رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - در وصيتى كه به حضرت امير - عليه السلام - فرموده كه ما اكنون به شرح آن مشغوليم ، و در حديث شريف اسحاق بن عمّار ، بقوله صلّى اللَّه عليه و آله : « والثالثة الخوف من الله عز ذكره كأنك تراه » ، وبقوله عليه السلام : « خف الله كأنك تراه » . و به مقام دوم اشاره فرموده است جناب صادق - عليه السلام - بقوله : « وإن كنت لا تراه فإنه يراك » . و به فطرت حفظ محضر اشاره فرموده است جناب صادق - عليه السلام - بقوله : « و إن كنت تعلم أنه يراك . . . » . و از براى خوف ، به حسب اختلاف مراتب اهل ايمان و سلوك و رياضت و عرفان ، مراتبى است كه از مراتب بزرگ آن خوف از عظمت و تجليات قهريه و جلاليهء حق است .